Een paniekaanval verloopt volgens een voorspelbaar patroon — een scherpe stijging, een piek en een afname — en als je dat patroon van tevoren kent, in combinatie met een paar concrete stappen die je op dat moment kunt nemen, kun je een aanval aanzienlijk beter doorstaan.
Het meest desoriënterende aspect van een eerste paniekaanval is meestal de zekerheid dat er lichamelijk iets rampzaligs aan de hand is — een hartaanval, een beroerte, het volledig verliezen van de controle — in combinatie met een totaal gebrek aan informatie die op iets anders wijst. Weten hoe een paniekaanval daadwerkelijk aanvoelt, minuut voor minuut, en van tevoren een korte lijst met concrete acties paraat hebben, verandert de ervaring aanzienlijk, ook al neemt het de aanval niet volledig weg.
Het verloop van een aanval, minuut voor minuut
Paniekaanvallen volgen een opmerkelijk consistent fysiologisch verloop. Het begin is abrupt, vaak zonder aanwijsbare aanleiding, en de symptomen bouwen zich doorgaans binnen ongeveer tien minuten op tot hun hoogtepunt. Tijdens dat hoogtepunt zijn de meest voorkomende symptomen onder meer een razend of bonzend hart, beklemming of pijn op de borst, kortademigheid of een verstikkend gevoel, trillen, zweten, misselijkheid, duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd, tintelingen in de handen, voeten of het gezicht, koude rillingen of opvliegers, en een beangstigend gevoel van onwerkelijkheid of loskoppeling van het eigen lichaam, ook wel depersonalisatie genoemd. Na het hoogtepunt beginnen de symptomen over het algemeen binnen twintig tot dertig minuten af te nemen, zelfs zonder enige ingreep — deze afname is een fysiologische zekerheid, geen kwestie van wilskracht, en dat is goed om in gedachten te houden tijdens het ergste deel van een aanval.
Waarom het precies kan aanvoelen als een hartnoodsituatie
De overlap tussen symptomen van een paniekaanval en hartklachten is geen toeval — bij beide wordt het ‘vecht-of-vlucht’-mechanisme van het sympathische zenuwstelsel geactiveerd, waardoor het lichaam wordt overspoeld met adrenaline, de hartslag versnelt en de bloedtoevoer wordt weggeleid van het spijsverteringsstelsel, wat leidt tot een echt beklemmend gevoel op de borst en kortademigheid. Dit is precies de reden waarom een groot deel van de eerste paniekaanvallen leidt tot een bezoek aan de spoedeisende hulp, en waarom die reactie volkomen redelijk is in plaats van een overreactie — pijn op de borst en ademhalingsmoeilijkheden moeten altijd medisch worden onderzocht wanneer ze voor het eerst optreden, of als hun karakter afwijkt van iemands gebruikelijke patroon, aangezien paniekaanvallen en hartincidenten vanuit het lichaam zelf inderdaad moeilijk van elkaar te onderscheiden kunnen zijn.
Belangrijk
Nieuwe, ernstige pijn op de borst — vooral als de pijn uitstraalt naar de arm of kaak, of gepaard gaat met koud zweet en misselijkheid in plaats van de hierboven beschreven, meer diffuse angstsymptomen — moet altijd worden behandeld als een mogelijke hartnoodsituatie totdat dit medisch is uitgesloten, zelfs bij iemand met een bekende voorgeschiedenis van paniekaanvallen.
Een praktische stapsgewijze aanpak tijdens een aanval
Het vertragen van de ademhaling is meestal het meest effectieve hulpmiddel op dat moment, met name door de uitademing langer te maken dan de inademing (bijvoorbeeld vier seconden inademen en zes tot acht seconden uitademen), aangezien snelle, oppervlakkige ademhaling op zichzelf verschillende lichamelijke sensaties in stand houdt — duizeligheid, tintelingen — die een aanval erger doen aanvoelen. Aardingstechnieken werken door de aandacht bewust af te leiden van interne catastrofale gedachten naar concrete externe zintuiglijke prikkels: beurtelings vijf dingen noemen die je kunt zien, vier die je kunt horen en drie die je fysiek kunt voelen. Hardop of in jezelf benoemen wat er gebeurt — „dit is een paniekaanval, deze zal een hoogtepunt bereiken en dan weer voorbijgaan, ik ben niet in gevaar“ — maakt gebruik van hetzelfde principe: het geeft het rationele deel van de hersenen iets concreets om zich aan vast te houden terwijl de fysiologische golf zijn gang gaat. Proberen de sensaties te bestrijden of dringend aan de situatie te ontsnappen, leidt in veel gevallen juist tot een verlenging van de aanval, terwijl het toestaan dat deze zijn natuurlijke, tijdelijke beloop volgt — in combinatie met het gebruik van deze grondingstechnieken — de ervaring doorgaans verkort.
Wat er gebeurt na de piek
Naarmate de adrenaline afneemt, komt het lichaam doorgaans in een reboundfase terecht die gepaard gaat met vermoeidheid — soms omschreven als het gevoel ‘uitgeput’ te zijn — samen met resterende nervositeit of een aanhoudend gevoel van onbehagen dat nog uren kan aanhouden nadat de acute symptomen zijn verdwenen. Dit nawerk is een normaal onderdeel van de fysiologische cyclus en is geen teken dat er weer een aanval op komst is, hoewel veel mensen de resterende nervositeit wel zo interpreteren. Dit kan op zichzelf al anticiperende angst uitlokken en, in sommige gevallen, een nieuwe aanval – dit is het begin van wat in de geneeskunde wordt omschreven als de ‘angst-voor-angst-cyclus’.
Wanneer een patroon van paniekaanvallen professionele hulp vereist
Een enkele, op zichzelf staande paniekaanval tijdens een ongewoon stressvolle periode vereist niet per se langdurige behandeling. Terugkerende aanvallen — met name wanneer deze gepaard gaan met aanhoudende zorgen over het krijgen van een nieuwe aanval, of met het vermijden van plaatsen of situaties die geassocieerd worden met een eerdere aanval — voldoen aan de klinische drempel voor een paniekstoornis, die goed reageert op cognitieve gedragstherapie die specifiek gericht is op het doorbreken van de ‘angst-voor-angst-cyclus’, soms in combinatie met medicatie zoals een SSRI voor behandeling op de langere termijn of een kortwerkende benzodiazepine voor situationeel gebruik, voorgeschreven en gecontroleerd door een arts.
