Als je 50 wordt, verandert de afweging rond medische screening op specifieke, duidelijk omschreven manieren — verschillende aandoeningen komen dan vaak genoeg voor en zijn vroeg genoeg op te sporen, zodat gerichte screening daadwerkelijk invloed heeft op de uitkomsten.
De leeftijd van vijftig is geen willekeurige mijlpaal in de richtlijnen voor medische screening — het is het punt waarop de incidentie van verschillende ernstige, veelvoorkomende aandoeningen op bevolkingsniveau voldoende stijgt, in combinatie met sterk bewijs dat vroegtijdige opsporing de uitkomsten aanzienlijk verbetert, om de invoering te rechtvaardigen van nieuwe, gestructureerde screening die voorheen niet werd aanbevolen voor jongere volwassenen met een lager risico.
Herbeoordeling van het cardiovasculaire risico
Het risico op hart- en vaatziekten neemt aanzienlijk toe in de leeftijdsgroepen van de vijftigers en zestigers, en een uitgebreide herbeoordeling van het cardiovasculaire risico — bloeddruk, een lipidenprofiel, bloedglucose of HbA1c, en een bredere risicoberekening waarbij leeftijd, rookgedrag en familiegeschiedenis worden meegenomen — in dit stadium een centraler onderdeel van de routinezorg dan doorgaans het geval was toen de persoon nog in de dertiger was. Deze herbeoordeling is van belang omdat risicofactoren die op jongere leeftijd afzonderlijk relatief weinig invloed hadden, zich met het ouder worden vaak aanzienlijk opstapelen, en dit is vaak het moment waarop een arts en patiënt een concreter gesprek voeren over de vraag of preventieve medicatie (zoals een statine of bloeddrukmedicatie) gerechtvaardigd is, op basis van een daadwerkelijk berekend risiconiveau in plaats van één enkele, geïsoleerde risicofactor.
Screening op darmkanker
Het risico op darmkanker stijgt aanzienlijk vanaf ongeveer de leeftijd van 45 tot 50 jaar (in verschillende landen is de startleeftijd in de richtlijnen de afgelopen jaren iets naar voren geschoven), en screening — via een colonoscopie of alternatieve methoden zoals een ontlastingstest op verborgen bloed of specifieke DNA-markers — is een van de relatief weinige kankerscreenings die kanker niet alleen in een vroeg stadium kan opsporen, maar deze ook daadwerkelijk kan voorkomen, aangezien bij een colonoscopie precancereuze poliepen tijdens dezelfde ingreep kunnen worden verwijderd voordat ze zich tot kanker ontwikkelen. Deze dubbele functie van opsporen en voorkomen is een van de redenen waarom screening op colorectale kanker bijzonder sterke wetenschappelijke onderbouwing heeft en in deze leeftijdsgroep zo consequent wordt benadrukt.
Tip
Als bij een eerstegraads familielid colorectale kanker is vastgesteld, wordt over het algemeen aanbevolen om eerder met screening te beginnen dan de standaardleeftijd — doorgaans tien jaar vóór de leeftijd waarop bij dat familielid de diagnose werd gesteld — wat een detail is dat het de moeite waard is om expliciet met een arts te bespreken, in plaats van ervan uit te gaan dat de standaardleeftijd voor iedereen geldt.
Botdichtheidsonderzoek
De botdichtheid begint bij vrouwen van nature sneller af te nemen rond en na de menopauze, en screening op osteoporose via een DEXA-scan wordt over het algemeen aanbevolen voor vrouwen vanaf ongeveer 65 jaar (of eerder bij specifieke risicofactoren zoals een eerdere fractuur, een laag lichaamsgewicht of het gebruik van bepaalde medicijnen), terwijl mannen doorgaans iets later worden gescreend of wanneer er specifieke risicofactoren aanwezig zijn, aangezien de patronen van botdichtheidsverlies en het gebruikelijke tijdstip van screening aanzienlijk verschillen tussen de geslachten.
Geslachtsspecifieke kankerscreenings
Voor vrouwen wordt mammografiescreening op borstkanker over het algemeen aanbevolen vanaf ergens tussen de 40 en 50 jaar, afhankelijk van specifieke nationale richtlijnen en individuele risicofactoren, en wordt deze in de meeste gevallen volgens een regelmatig schema voortgezet tot ten minste halverwege de 70. Voor mannen beginnen gesprekken over prostaatkankerscreening (via een PSA-bloedtest) doorgaans rond de leeftijd van 50 jaar, en wordt dit specifiek gezien als een gezamenlijke beslissing tussen arts en patiënt, gezien de aanhoudende discussie over de feitelijke afweging tussen voordelen en nadelen van PSA-screening bij mannen zonder specifieke verhoogde risicofactoren, in plaats van een algemeen en onvoorwaardelijk aanbevolen test zoals bij sommige andere screenings het geval is.
Diabetes en metabole screening
Het risico op type 2-diabetes neemt aanzienlijk toe met de leeftijd, en regelmatige screening via nuchtere bloedglucose of HbA1c, doorgaans om de één tot drie jaar afhankelijk van individuele risicofactoren, wordt steeds relevanter na het 50e levensjaar, met name in combinatie met overgewicht, een zittende levensstijl of een familiegeschiedenis van diabetes. Het opsporen van prediabetes in dit stadium is van grote waarde, aangezien er sterke aanwijzingen zijn dat levensstijlinterventies in het prediabetesstadium de progressie naar volledige type 2-diabetes aanzienlijk kunnen vertragen of zelfs volledig kunnen voorkomen.
Oog-, gehoor- en cognitieve screening
Leeftijdsgebonden veranderingen in het gezichtsvermogen, waaronder een toenemend risico op staar, glaucoom en maculaire degeneratie, rechtvaardigen vanaf deze leeftijd over het algemeen frequentere oogonderzoeken dan eerder in de volwassenheid doorgaans nodig waren. Gehoorverlies komt vaak voor en wordt vaak onderschat door de persoon die er last van heeft, omdat het zich doorgaans zo geleidelijk ontwikkelt dat men zich er aanpast zonder zich volledig bewust te zijn van de omvang van de verandering. Een eenvoudig cognitief screeningsgesprek is weliswaar niet per se een formele test voor iedereen op deze leeftijd, maar wordt vanaf de leeftijd van 50 jaar een steeds vaker voorkomend onderdeel van routinecontroles, voornamelijk om een uitgangspunt voor vergelijking in de komende jaren vast te stellen, en niet zozeer omdat op deze specifieke leeftijd cognitieve achteruitgang wordt verwacht.
