Dementie versus de ziekte van Alzheimer: wat is het verschil?

"Dementie" en "Alzheimer" worden in alledaagse gesprekken vrijwel door elkaar gebruikt, tot het punt dat veel mensen ervan uitgaan dat elke diagnose van dementie in feite neerkomt op een diagnose van Alzheimer. De relatie tussen beide termen lijkt meer op die tussen 'kanker' en 'longkanker': de ene is een brede klinische categorie die een patroon van symptomen beschrijft, en de andere is een specifieke, duidelijk omschreven ziekte die toevallig de meest voorkomende oorzaak binnen die categorie is. Als je het verschil begrijpt, wordt duidelijk waarom behandelingsmethoden, het verwachte verloop en zelfs de onderliggende biologie aanzienlijk kunnen verschillen tussen verschillende diagnoses van dementie.

Dementie: een syndroom, geen afzonderlijke ziekte

Dementie is een overkoepelende term die een syndroom beschrijft — een verzameling symptomen — waarbij sprake is van een achteruitgang in het geheugen, het denken, het redeneren of andere cognitieve vaardigheden die ernstig genoeg is om het dagelijks functioneren te belemmeren. Het is op zichzelf geen diagnose van een specifieke onderliggende ziekte; het beschrijft veeleer het klinische patroon dat het gevolg is van een willekeurig aantal verschillende aandoeningen die de hersenen aantasten. Dit is een belangrijk onderscheid, omdat de juiste evaluatie, het verwachte verloop en in sommige gevallen de behandelbaarheid van de onderliggende oorzaak aanzienlijk kunnen verschillen, afhankelijk van welke specifieke aandoening ten grondslag ligt aan het dementiesyndroom.

De ziekte van Alzheimer: de meest voorkomende onderliggende oorzaak

De ziekte van Alzheimer is de meest voorkomende oorzaak van dementie; naar schatting is deze verantwoordelijk voor ongeveer 60-70% van de gevallen van dementie. De ziekte wordt gekenmerkt door een specifiek onderliggend biologisch proces: de abnormale ophoping van amyloïde-bèta-eiwitplaques tussen neuronen en tau-eiwitklitten binnen neuronen, waarvan wordt aangenomen dat ze beide de communicatie tussen hersencellen geleidelijk verstoren en uiteindelijk leiden tot celdood. Aangenomen wordt dat deze opbouw al jaren, en in sommige gevallen meer dan een decennium, begint voordat de symptomen klinisch waarneembaar worden. Dit is een van de redenen waarom onderzoekers steeds meer belangstelling hebben voor methoden voor vroegtijdige opsporing en waarom Alzheimer-specifieke diagnostische tests (zoals bepaalde PET-beeldvorming en biomarkers op basis van cerebrospinaal vocht of bloed) steeds relevanter worden bij de klinische evaluatie.

Andere belangrijke oorzaken van dementie

Vasculaire dementie, die over het algemeen wordt beschouwd als de op één na meest voorkomende vorm, is het gevolg van een verminderde bloedtoevoer naar de hersenen, vaak als gevolg van een reeks kleine beroertes of chronische aandoeningen van de kleine bloedvaten, en verloopt doorgaans in een meer stapsgewijs patroon — perioden van stabiliteit afgewisseld met merkbare achteruitgang — in plaats van de geleidelijke, voortdurende achteruitgang die meer kenmerkend is voor de ziekte van Alzheimer. Lewy-body-dementie gaat gepaard met abnormale eiwitafzettingen (alfa-synucleïne) en onderscheidt zich klinisch door vroege visuele hallucinaties, uitgesproken schommelingen in de alertheid en bewegingssymptomen die overlappen met de ziekte van Parkinson. Frontotemporale dementie, die doorgaans een iets jongere bevolkingsgroep treft dan de andere vormen, beïnvloedt in de eerste plaats de persoonlijkheid, het gedrag en de taal voordat het geheugen in significante mate wordt aangetast, wat de neiging weerspiegelt dat deze aandoening in andere hersengebieden begint dan de ziekte van Alzheimer doorgaans doet. Gemengde dementie, waarbij meer dan één van deze onderliggende processen tegelijkertijd een rol speelt, komt ook vaak voor, met name bij oudere volwassenen.

Korte vergelijking

	Dementie (overkoepelende term)	Ziekte van Alzheimer
Definitie	Een syndroom dat een aanzienlijke cognitieve achteruitgang beschrijft, ongeacht de onderliggende oorzaak	Een specifieke, welomschreven ziekte en de meest voorkomende oorzaak van het dementiesyndroom
Typisch verloop	Varieert aanzienlijk naargelang de onderliggende oorzaak (geleidelijk, stapsgewijs of fluctuerend)	Over het algemeen geleidelijk en progressief in de loop van jaren
Primaire oorzaak	Meerdere mogelijke oorzaken (vasculair, neurodegeneratief en andere)	Amyloïde-bèta-plaques en tau-eiwitklitten in de hersenen
Andere voorbeelden/subtypes	Vasculaire dementie, Lewy-body-dementie, frontotemporale dementie, gemengde dementie	Niet van toepassing — de ziekte van Alzheimer is zelf één specifiek subtype van dementie

Waarom het belangrijk is om een specifieke diagnose te krijgen

Het onderscheiden van het type dementie dat iemand heeft, is niet louter een theoretische exercitie, omdat de onderliggende oorzaak reële praktische gevolgen heeft. Vasculaire dementie is bijvoorbeeld nauw verbonden met cardiovasculaire risicofactoren zoals hoge bloeddruk, diabetes en een hoog cholesterolgehalte, wat betekent dat het behandelen van die aandoeningen een belangrijke rol kan spelen bij het vertragen van verdere vasculaire schade — een benadering die niet op dezelfde manier van toepassing is bij de ziekte van Alzheimer. Bepaalde medicijnen die worden gebruikt voor cognitieve symptomen die verband houden met de ziekte van Alzheimer, kunnen bij andere vormen van dementie ook minder effectief zijn of soms zelfs gecontra-indiceerd, en sommige oorzaken van cognitieve achteruitgang die op dementie lijken — waaronder schildklierdisfunctie, vitamine B12-tekort en bepaalde bijwerkingen van medicijnen — mogelijk omkeerbaar zijn als ze vroeg worden vastgesteld. Dit onderstreept waarom een grondige evaluatie belangrijk is, in plaats van een diagnose te stellen op basis van symptomen alleen.