Coeliakie is een auto-immuunziekte die wordt veroorzaakt door gluten, en de symptomen ervan reiken veel verder dan alleen spijsverteringsklachten — bij veel mensen wordt de diagnose pas gesteld na jaren van onverklaarbare vermoeidheid, bloedarmoede of botverlies.
Coeliakie wordt vaak ten onrechte gezien als een voedselintolerantie of -gevoeligheid, maar het is in feite een auto-immuunziekte — wanneer iemand met coeliakie gluten binnenkrijgt, valt het immuunsysteem ten onrechte het slijmvlies van de eigen dunne darm aan, waardoor de kleine, vingervormige uitsteeksels (villi) die verantwoordelijk zijn voor de opname van voedingsstoffen, geleidelijk worden beschadigd. Dit onderscheid is klinisch van belang: in tegenstelling tot een overgevoeligheid, waarbij de symptomen de grootste zorg vormen, veroorzaakt coeliakie meetbare structurele schade en een slechte opname van voedingsstoffen, zelfs bij mensen die helemaal geen noemenswaardige spijsverteringsklachten melden.
De klassieke spijsverteringssymptomen
De symptomen die de meeste mensen associëren met coeliakie zijn onder meer chronische diarree, een opgeblazen gevoel, buikpijn en ongewild gewichtsverlies, die allemaal voortkomen uit een verminderde opname van voedingsstoffen in de beschadigde dunne darm. Sommige mensen hebben ook last van constipatie in plaats van diarree, of een afwisselend patroon tussen beide, wat mede de reden is waarom coeliakie soms wordt verward met het prikkelbare darm syndroom totdat er specifieke tests worden uitgevoerd. Winderigheid en een aanhoudend vol gevoel na het eten komen ook vaak voor; dit wijst op malabsorptie verderop in het spijsverteringskanaal, wanneer onverteerde voedselbestanddelen de dikke darm bereiken.
De symptomen die mensen over het hoofd zien omdat ze niet op spijsverteringsklachten lijken
Een aanzienlijk deel van de mensen met coeliakie heeft minimale of helemaal geen spijsverteringsklachten, maar vertoont in plaats daarvan wat soms „atypische“ coeliakie wordt genoemd — hoewel dit beeld zo vaak voorkomt dat de term enigszins onderschat hoe vaak het zich voordoet. IJzertekortbloedarmoede die niet reageert op standaard ijzersupplementen is een van de vaker voorkomende niet-spijsverteringsgerelateerde aanwijzingen, aangezien beschadigde darmvlokken ijzer niet effectief kunnen opnemen, ongeacht hoeveel ervan wordt geconsumeerd. Onverklaarbare vermoeidheid, chronische hoofdpijn en een specifieke, intens jeukende huiduitslag met blaasjes, dermatitis herpetiformis genaamd (die voorkomt op de ellebogen, knieën en billen en in wezen een huidmanifestatie van coeliakie is), zijn andere symptomen die vaak over het hoofd worden gezien. Osteoporose of een onverklaarbare lage botdichtheid, met name bij jongere mensen, kan ook worden teruggevoerd op niet-gediagnosticeerde coeliakie door een verminderde opname van calcium en vitamine D in de loop van de tijd.
Belangrijk
Terugkerende aften, onverklaarbare onvruchtbaarheid of verhoogde leverenzymen zonder andere duidelijke oorzaak zijn minder vaak herkende symptomen van coeliakie die het waard zijn om specifiek bij een arts te melden, aangezien ze zonder een gerichte coeliakie-screeningtest gemakkelijk aan andere, niet-gerelateerde oorzaken kunnen worden toegeschreven.
Waarom de diagnose bij veel mensen zo lang op zich laat wachten
Uit onderzoek is herhaaldelijk gebleken dat de gemiddelde tijd tussen het optreden van de eerste symptomen en de diagnose van coeliakie meerdere jaren bedraagt. Dit komt deels doordat de symptomen zo variabel zijn en gemakkelijk aan andere aandoeningen worden toegeschreven, en deels doordat veel mensen (of hun artsen) al vóór formele tests op eigen houtje proberen gluten uit hun dieet te schrappen, wat de daaropvolgende tests onnauwkeurig kan maken. Dit laatste punt is van groot belang: bloedtesten voor coeliakie (waarbij specifieke antistoffen worden gemeten) en de darmbiopsie waarmee de diagnose wordt bevestigd, zijn beide afhankelijk van actieve blootstelling aan gluten om de immuunreactie te detecteren — iemand die al vóór de test gluten uit zijn of haar dieet heeft geschrapt, kan een vals-negatief resultaat krijgen, waardoor een onder toezicht uitgevoerde glutenprovocatietest nodig is om een nauwkeurige diagnose te stellen.
Hoe coeliakie daadwerkelijk wordt gediagnosticeerd
De diagnose begint doorgaans met een bloedtest waarbij antistoffen tegen weefseltransglutaminase (tTG-IgA) worden gemeten; deze test is zeer gevoelig wanneer iemand nog regelmatig gluten eet. Een positieve bloedtest wordt over het algemeen bevestigd met een bovenste endoscopie en een dunne-darmbiopsie, waarbij de villi rechtstreeks worden onderzocht op de kenmerkende afvlakking en schade die door de immuunreactie wordt veroorzaakt. Genetische tests op de HLA-DQ2- en HLA-DQ8-genen bevestigen op zichzelf geen coeliakie — de meeste mensen met deze genen ontwikkelen de aandoening nooit — maar een negatief resultaat maakt coeliakie hoogst onwaarschijnlijk, wat een nuttig hulpmiddel kan zijn in specifieke diagnostische situaties.
Leven met coeliakie: meer dan alleen ‘brood vermijden’
De enige huidige behandeling voor coeliakie is het strikt en levenslang vermijden van gluten, dat niet alleen voorkomt in voor de hand liggende bronnen zoals tarwe, gerst en rogge, maar ook in veel bewerkte voedingsmiddelen, sauzen en zelfs sommige medicijnen als vulstof — wat het echt strikt vermijden aanzienlijk moeilijker maakt dan het op het eerste gezicht lijkt. Kruisbesmetting is een reëel probleem, zelfs bij voedingsmiddelen die verder glutenvrij zijn, aangezien coeliakie kan worden veroorzaakt door hoeveelheden gluten die te klein zijn om duidelijke symptomen te veroorzaken, maar die toch aanhoudende darmschade veroorzaken. De meeste mensen merken binnen enkele weken na het starten van een strikt glutenvrij dieet een aanzienlijke verbetering van de symptomen, hoewel volledig herstel van de darmen aanzienlijk langer kan duren. Regelmatige controle (waaronder herhaalde antilichaamtests) is nodig om te bevestigen dat het dieet werkt en dat er geen verborgen blootstelling aan gluten plaatsvindt.
