Keelpijn: wanneer zijn antibiotica nodig?

De overgrote meerderheid van de keelpijn wordt veroorzaakt door virussen — rhinovirus, adenovirus en andere, waaronder het virus dat mononucleosis veroorzaakt — waartegen antibiotica absoluut geen effect hebben. Slechts één veelvoorkomende oorzaak, een specifieke bacterie, reageert daadwerkelijk op een behandeling met antibiotica, en dat is precies de reden waarom artsen niet meteen naar hun receptblok grijpen telkens wanneer iemand keelpijn meldt.

Groep A-streptokokken: de belangrijkste bacteriële oorzaak die het waard is om op te testen

Keelontsteking door groep A-streptokokken is de belangrijkste bacteriële oorzaak van keelpijn die het waard is om specifiek te identificeren. Het komt aanzienlijk vaker voor bij kinderen van vijf tot vijftien jaar, hoewel het ook bij volwassenen voorkomt, en — in tegenstelling tot de virale oorzaken — is het zowel te testen als te behandelen met een gerichte antibioticakuur.

Hoe artsen de kans op keelontsteking door groep A-streptokokken daadwerkelijk inschatten vóór het testen

In plaats van iedereen te testen of te behandelen op basis van een onderbuikgevoel, gebruiken de meeste clinici een gestructureerd scoresysteem (meestal de Centor- of McIsaac-criteria) dat punten toekent voor specifieke bevindingen: koorts, de afwezigheid van hoest, gevoelige en gezwollen lymfeklieren aan de voorkant van de hals, en zichtbare zwelling of witte vlekjes (exsudaat) op de amandelen, met een extra correctie voor de leeftijd. De resulterende score geeft een schatting van de waarschijnlijkheid van keelontsteking door streptokokken voordat er een test wordt uitgevoerd, en geeft aan of het überhaupt de moeite waard is om te testen en hoe een grensgeval moet worden geïnterpreteerd.

Waarom „afwezigheid van hoest“ een echt nuttige aanwijzing is

Dit verbaast mensen vaak: het hebben van hoest maakt keelontsteking door streptokokken juist minder waarschijnlijk, niet meer. Keelontsteking is doorgaans een plaatselijke infectie van de keel en de amandelen, terwijl hoesten meestal wijst op een bredere aandoening van de luchtwegen die meer overeenkomt met een virale infectie die zich verder uitstrekt dan alleen de keel. Het is een klein, contra-intuïtief detail, maar juist omdat het ingaat tegen wat de meeste mensen zouden veronderstellen, is het een van de echt nuttige elementen van het klinische beeld.

Bevestiging met een sneltest of kweek

Zelfs als een klinische score wijst op een redelijk hoge kans op keelontsteking, wordt er doorgaans een snelle antigeentest of keelkweek uitgevoerd om de diagnose te bevestigen voordat met antibiotica wordt begonnen. Het scoresysteem geeft namelijk een schatting van de waarschijnlijkheid in plaats van zekerheid, en onnodig gebruik van antibiotica heeft nadelen die waar mogelijk moeten worden vermeden.

Waarom onbehandelde streptokokken in zeldzame gevallen tot complicaties kunnen leiden

Dit is de gerechtvaardigde uitzondering op „de meeste keelpijn gevallen hebben geen antibiotica nodig”: indien onbehandeld brengt keelontsteking door streptokokken een klein maar reëel risico op zeldzame complicaties met zich mee, waaronder reumatische koorts (die het hart kan aantasten) en poststreptokokkale glomerulonefritis (die de nieren aantast). Deze complicaties komen niet vaak voor, maar juist omdat ze bestaan, wordt bevestigde keelontsteking door streptokokken met antibiotica behandeld in plaats van dat men het vanzelf laat genezen, zoals bij een virale keelpijn doorgaans het geval is.