Vaccinatieschema’s houden niet op na de kindertijd — voor verschillende vaccins worden specifieke aanbevelingen gedaan op vastgestelde momenten in het volwassen leven, en als je de logica achter elk vaccin begrijpt, kun je beter grip krijgen op een schema dat je anders gemakkelijk uit het oog verliest.
Vaccinatie wordt vaak gezien als iets dat vooral in de kindertijd plaatsvindt, maar de immuniteit die door sommige kindervaccins wordt opgebouwd, neemt na verloop van tijd af, bepaalde infecties worden gevaarlijker naarmate men ouder wordt, en sommige vaccins zijn specifiek ontworpen voor en worden alleen aanbevolen tijdens de volwassenheid — wat betekent dat het gesprek over vaccinatie echt niet ophoudt zodra iemand het kindervaccinatieschema heeft afgerond.
Hoe vaccins eigenlijk werken
Vaccins werken door het immuunsysteem bloot te stellen aan een onschadelijke versie, een bestanddeel of de genetische blauwdruk van een ziekteverwekker, waardoor het lichaam wordt gestimuleerd om antistoffen aan te maken en immuungedachtencellen te genereren, zonder dat de daadwerkelijke ziekte wordt veroorzaakt. Als het lichaam later met de echte ziekteverwekker in aanraking komt, kan deze vooraf getrainde immuunrespons deze veel sneller herkennen en neutraliseren dan een immuunsysteem dat er voor het eerst mee in aanraking komt — waardoor een infectie vaak volledig wordt voorkomen, of de ernst ervan in ieder geval aanzienlijk wordt verminderd. Verschillende vaccintechnologieën (geïnactiveerd, verzwakt levend, mRNA, eiwitsubunit) bereiken dit via verschillende mechanismen, maar het onderliggende principe van het vooraf trainen van het immuungeheugen is bij alle technologieën hetzelfde.
Routinematige vaccinaties voor volwassenen die de moeite waard zijn om te kennen
De tetanus-difterie-kinkhoest-booster (Tdap of Td) wordt over het algemeen om de tien jaar aanbevolen voor volwassenen, aangezien de immuniteit van de kindervaccinatie na verloop van tijd afneemt en met name tetanus een reëel risico blijft bij wondbesmetting, ongeacht de leeftijd. Jaarlijkse griepvaccinatie wordt aanbevolen voor vrijwel alle volwassenen, aangezien griepstammen van jaar tot jaar veranderen en de immuniteit door het vaccin of een infectie van het voorgaande jaar geen betrouwbare bescherming biedt tegen de stammen die in het huidige seizoen circuleren. Het pneumokokkenvaccin, dat bescherming biedt tegen een veelvoorkomende bacteriële oorzaak van longontsteking en andere ernstige infecties, wordt specifiek aanbevolen voor volwassenen ouder dan 65 jaar en voor jongere volwassenen met bepaalde chronische aandoeningen die het infectierisico verhogen. Vaccinatie tegen gordelroos (herpes zoster) wordt aanbevolen voor oudere volwassenen, aangezien het virus dat in de kindertijd waterpokken veroorzaakt, levenslang in het zenuwstelsel inactief blijft en later weer actief kan worden, vooral omdat de immuunfunctie van nature afneemt met de leeftijd.
Tip
Door zelf een persoonlijk, bijgewerkt overzicht van vaccinatiedata bij te houden — in plaats van op je geheugen te vertrouwen of ervan uit te gaan dat de huisartsenpraktijk een volledige geschiedenis heeft, vooral na een verandering van zorgverlener — wordt het aanzienlijk eenvoudiger om te bepalen welke routinematige herhalingsvaccinaties op een bepaald moment daadwerkelijk aan de beurt zijn.
Vaccinatie tijdens de zwangerschap
Bepaalde vaccins worden specifiek aanbevolen tijdens de zwangerschap, niet ondanks de zwangerschap maar juist vanwege de zwangerschap — de Tdap-booster wordt tijdens elke zwangerschap aanbevolen, specifiek om beschermende antistoffen tegen kinkhoest door te geven aan de pasgeborene, die pas enkele weken na de geboorte oud genoeg is om rechtstreeks tegen kinkhoest te worden gevaccineerd en in die periode bijzonder kwetsbaar is voor de ziekte. Ook vaccinatie tegen griep wordt specifiek aanbevolen tijdens de zwangerschap, aangezien zwangere vrouwen een hoger risico lopen op ernstige complicaties door een griepinfectie, en vaccinatie tijdens de zwangerschap zorgt ook voor enige overdracht van beschermende antistoffen naar de pasgeborene. Levende vaccins worden daarentegen uit voorzorg over het algemeen vermeden tijdens de zwangerschap; daarom is het specifieke type vaccin in deze context van groot belang.
Vertrouwen opbouwen en behouden in vaccinatieschema’s voor kinderen
Vaccinatieschema’s voor kinderen zijn opgesteld op basis van de specifieke leeftijden waarop het immuunsysteem van een kind in staat is een adequate reactie op te bouwen, afgewogen tegen de leeftijd waarop het kind het grootste risico loopt op een bepaalde infectie — daarom omvat het schema voor veel vaccins meerdere doses op specifiek vastgestelde tijdstippen in plaats van één dosis op een willekeurige leeftijd. Veelvoorkomende, goed onderzochte bijwerkingen zijn over het algemeen mild en van voorbijgaande aard — pijn op de injectieplaats, lichte koorts of prikkelbaarheid gedurende een dag of twee — en vormen op populatieniveau aanzienlijk minder risico dan de ziekten die de vaccins voorkomen, die in het verleden op grote schaal leidden tot aanzienlijke kindersterfte en langdurige invaliditeit voordat deze vaccinatieprogramma’s bestonden.
Inhalen na een gemiste of onvolledige vaccinatieschema
Het missen van een geplande vaccinatiedosis, of dat nu in de kindertijd of op volwassen leeftijd is, betekent in de meeste gevallen niet dat de hele reeks opnieuw moet worden gestart — er bestaan speciaal voor deze situatie inhaalschema’s en deze vormen een standaardonderdeel van de vaccinatierichtlijnen. Iedereen die twijfelt over de vaccinatiestatus van zichzelf of zijn of haar kind, inclusief volwassenen met mogelijk onvolledige gegevens uit hun kindertijd of die naar een regio reizen met een ander ziekterisico, dient dit specifiek met een arts te bespreken in plaats van ervan uit te gaan dat er volledige bescherming is of dat er helemaal opnieuw moet worden begonnen.
