Prostaatproblemen: symptomen en behandelingsmogelijkheden

"Prostaatproblemen" is niet echt één aandoening — het is een categorie die ten minste drie verschillende aandoeningen omvat die toevallig overlappende urinewegsymptomen vertonen: goedaardige prostaathyperplasie (BPH), prostatitis en prostaatkanker. Ze hebben verschillende oorzaken, komen voor bij verschillende leeftijdsgroepen en vereisen totaal verschillende behandelingsmethoden. Juist daarom kan hetzelfde symptoom (bijvoorbeeld een zwakkere urinestraal) heel verschillende betekenissen hebben, afhankelijk van de onderliggende oorzaak.

Waarom de waarschijnlijke oorzaak met de leeftijd verschilt

BPH komt vanaf de vijftig steeds vaker voor en is in wezen een normaal onderdeel van het ouder worden voor een groot deel van de mannen — het is geen vorm van kanker en verhoogt op zichzelf het risico op kanker niet. Prostatitis kan mannen in een veel bredere leeftijdsgroep treffen, waaronder jongere mannen en mannen van middelbare leeftijd. Het risico op prostaatkanker neemt gestaag toe met de leeftijd en wordt vanaf de vijftig een steeds relevantere overweging, vooral bij een familiegeschiedenis.

Goedaardige prostaathyperplasie (BPH)

Bij BPH is er sprake van een goedaardige groei van prostaatweefsel dat geleidelijk de urinebuis samendrukt, die dwars door het midden van de klier loopt. Dit leidt tot een herkenbare reeks symptomen: een zwakkere of onderbroken urinestraal, vaker moeten plassen (vooral ’s nachts), het gevoel dat de blaas niet volledig leeg is, en in sommige gevallen moeite met het op gang brengen van de urinestroom. Omdat het een mechanisch compressieprobleem is in plaats van een kwaadaardig proces, verhoogt BPH het risico op kanker niet — een onderscheid dat vaak een bron van onnodige zorgen is voor mannen die deze symptomen voor het eerst ervaren.

Prostatitis

Prostatitis verwijst naar een ontsteking van de prostaat en komt in opvallend verschillende vormen voor. Acute bacteriële prostatitis ontwikkelt zich plotseling, met koorts, pijn en urinewegsymptomen, en vereist onmiddellijke behandeling met antibiotica. Het chronisch bekkenpijnsyndroom (ook wel chronische prostatitis genoemd) komt veel vaker voor, maar is aanzienlijk minder goed begrepen — het gaat meestal gepaard met aanhoudende pijn in het bekken, het perineum of de onderrug, soms met urinewegsymptomen, vaak zonder aanwijsbare bacteriële infectie, en de behandeling ervan kan erg frustrerend zijn, gezien het feit dat de onderliggende oorzaak zelfs in het huidige onderzoek nog slecht wordt begrepen.

Waarom prostaatkanker vaak de ‘stille’ is

In tegenstelling tot BPH ontwikkelt prostaatkanker zich vaak in de buitenste zone van de klier, ver van de urinebuis — wat betekent dat het vaak geen druk uitoefent op de urinebuis of merkbare symptomen veroorzaakt totdat het aanzienlijk groter is geworden of zich buiten de prostaat heeft verspreid. Juist vanwege dit anatomische detail is prostaatkanker in de vroege, beter behandelbare stadia vaak asymptomatisch, en is screening — in plaats van wachten op symptomen — de belangrijkste manier om de aandoening in een vroeg stadium op te sporen.

De PSA-test: nuttig, maar niet kankerspecifiek

De prostaatspecifiek antigeen (PSA)-test is het meest gebruikte screeningsinstrument, maar het is belangrijk om de beperkingen ervan te begrijpen: het PSA-gehalte kan verhoogd zijn door BPH, prostatitis, recente ejaculatie of een urineweginfectie — niet alleen door kanker. Dit betekent dat een verhoogde PSA-waarde een reden is voor nader onderzoek, maar op zichzelf geen diagnose vormt. Daarom zijn beslissingen over wanneer met PSA-screening moet worden begonnen (en hoe de resultaten moeten worden geïnterpreteerd) individuele gesprekken met een arts, waarbij rekening wordt gehouden met leeftijd, familiegeschiedenis en persoonlijke risicofactoren, in plaats van een standaardregel die voor iedereen geldt.