PCOS (polycysteus ovariumsyndroom): symptomen, oorzaken en behandeling

Ondanks de naam hoeft er bij het polycysteus ovariumsyndroom helemaal geen sprake te zijn van cysten op de eierstokken — de term beschrijft een hormonale en metabole aandoening die naar schatting één op de tien vrouwen in de vruchtbare leeftijd treft, en die berust op een reeks onderliggende mechanismen die veel verder reiken dan de eierstokken zelf.

Wat PCOS werkelijk inhoudt — meer dan alleen de naam

Het woord ‘polycystisch’ in PCOS verwijst naar het beeld dat de eierstokken op een echografie kunnen vertonen — meerdere kleine, onrijpe follikels in plaats van echte cysten — maar deze bevinding is op zichzelf noch noodzakelijk, noch voldoende voor een diagnose. PCOS kan beter worden begrepen als een hormonale en metabole aandoening die gepaard gaat met verhoogde androgeenspiegels (mannelijke hormonen), onregelmatige ovulatie en, in veel gevallen, insulineresistentie, die allemaal op elkaar inwerken in plaats van als afzonderlijke, niet-gerelateerde problemen te bestaan.

Waarom insulineresistentie in veel gevallen centraal staat

Een groot deel van de mensen met PCOS heeft in zekere mate last van insulineresistentie, wat betekent dat de lichaamscellen minder effectief op insuline reageren en de alvleesklier dit compenseert door meer insuline aan te maken. Dit is niet alleen van belang voor de bloedsuikerspiegel, omdat men denkt dat verhoogde insulinespiegels de eierstokken direct stimuleren om meer androgenen aan te maken, wat op zijn beurt de normale ovulatie verstoort. Dit is een van de redenen waarom gewicht en metabole gezondheid bij veel mensen met PCOS zo nauw verband houden met de ernst van de symptomen, ook al wordt de aandoening zelf niet veroorzaakt door het gewicht en treft ze mensen in alle gewichtsklassen.

Veelvoorkomende symptomen en waarom ze zo sterk verschillen van persoon tot persoon

Omdat PCOS verschillende op elkaar inwerkende hormonale processen omvat, verschilt de presentatie ervan aanzienlijk van persoon tot persoon. Onregelmatige of uitblijvende menstruaties behoren tot de meest consistente kenmerken, wat wijst op een onregelmatige ovulatie. Verhoogde androgeenspiegels kunnen zichtbare tekenen veroorzaken, zoals overmatige haargroei in het gezicht of op het lichaam, acne en, in sommige gevallen, dunner wordend hoofdhaar. Moeite met afvallen en vermoeidheid worden ook vaak gemeld, hoewel deze symptomen minder specifiek zijn en verschillende andere oorzaken kunnen hebben. Dit is een van de redenen waarom een goed diagnostisch proces belangrijk is, in plaats van een zelfdiagnose op basis van een lijst met symptomen.

Hoe PCOS wordt gediagnosticeerd

De diagnose is over het algemeen gebaseerd op het voldoen aan ten minste twee van de drie erkende criteria: onregelmatige of uitblijvende ovulatie, klinisch of via bloedonderzoek aangetoonde verhoogde androgeenspiegels, en het kenmerkende uiterlijk van de eierstokken op echografie. Omdat geen enkele test op zichzelf PCOS kan bevestigen en omdat andere aandoeningen vergelijkbare symptomen kunnen veroorzaken, voert een arts doorgaans ook bloedonderzoeken uit om een schildklierafwijking en andere hormonale aandoeningen uit te sluiten die aspecten van PCOS kunnen nabootsen, alvorens de diagnose vast te stellen.

Gezondheidsoverwegingen op de lange termijn, verder dan vruchtbaarheid

PCOS wordt vaak vooral in verband met vruchtbaarheid besproken, maar de metabole dimensie ervan is ook op de langere termijn van belang. Dezelfde insulineresistentie die met PCOS gepaard gaat, houdt verband met een hogere kans op het ontwikkelen van diabetes type 2 op de lange termijn, en PCOS wordt ook in verband gebracht met een grotere kans op verhoogd cholesterol en een verhoogde bloeddruk na verloop van tijd. Daarom is de behandeling van PCOS over het algemeen gericht op de algehele metabole gezondheid, en niet uitsluitend op de regelmaat van de menstruatie of vruchtbaarheidsplanning, zelfs voor vrouwen die op dit moment niet proberen zwanger te worden.